Profilaktyka na NFZ - przewodnik po aktualnych programach badań przesiewowych i diagnostycznych dla pacjentów POZ

Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje szereg programów profilaktycznych i diagnostycznych, dostępnych bezpłatnie dla ubezpieczonych pacjentów - część z nich realizowana jest bezpośrednio w przychodniach podstawowej opieki zdrowotnej, bez konieczności uzyskiwania skierowania. Regularne korzystanie z tych programów może dosłownie uratować życie - a z pewnością daje szansę na wykrycie nieprawidłowości wtedy, gdy leczenie jest jeszcze możliwe i skuteczne.

Program „Moje Zdrowie” - bilans zdrowia dorosłego człowieka

Od 5 maja 2025 roku w miejsce dotychczasowej akcji Profilaktyka 40 Plus obowiązuje kompleksowy program profilaktyczny Moje Zdrowie - bilans zdrowia dorosłego człowieka. Jest on realizowany przez wszystkie placówki podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) i skierowany do szerokiego grona pacjentów.

Dla kogo: osoby od 20. roku życia, ubezpieczone w NFZ (bez górnej granicy wieku)

Skierowanie: nie jest wymagane - wystarczy wypełnienie ankiety

Jak się zgłosić: poprzez Internetowe Konto Pacjenta (IKP), aplikację mojeIKP lub bezpośrednio w przychodni POZ

Podstawowy pakiet badań laboratoryjnych obejmuje:

• morfologię krwi
• stężenie glukozy we krwi
• lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy)
• poziom kreatyniny z oszacowaniem eGFR
• TSH (hormon tyreotropowy)
• badanie ogólne moczu

W zależności od wieku i wyników kwestionariusza zdrowotnego pacjenci mogą otrzymać rozszerzony pakiet badań, obejmujący próby wątrobowe, PSA (u mężczyzn po 50. roku życia), test anty-HCV, lipoproteinę A (raz w życiu, w wieku 20-40 lat) oraz test na krew utajoną w kale metodą FIT-OC (po 50. roku życia).

Po wykonaniu badań laboratoryjnych przychodnia POZ zaprasza pacjenta na wizytę podsumowującą, podczas której personel medyczny dokonuje pomiarów antropometrycznych (ciśnienie, waga, wzrost, BMI, obwód talii), omawia wyniki i przygotowuje Indywidualny Plan Zdrowotny (IPZ). Plan zawiera zalecenia dotyczące odżywiania, aktywności fizycznej, stylu życia, profilaktyki oraz indywidualny kalendarz szczepień. Pacjent może skorzystać z dwóch porad edukacyjnych w ramach programu. Kolejny bilans zdrowia w ramach programu można wykonać po upływie 12 miesięcy od ostatniego badania.

Cele programu obejmują wczesne wykrycie chorób układu krążenia, cukrzycy, chorób nerek, zaburzeń tarczycy, wybranych chorób onkologicznych, zakażenia HCV oraz zaburzeń psychicznych i poznawczych.

Profilaktyka chorób układu krążenia (ChUK)

Choroby sercowo-naczyniowe są główną przyczyną zgonów w Polsce. Program ChUK, realizowany we wszystkich przychodniach POZ, umożliwia wczesną identyfikację pacjentów zagrożonych ich wystąpieniem oraz podjęcie działań prewencyjnych.

Dla kogo: osoby w wieku 35-65 lat, zapisane do lekarza POZ, bez rozpoznanej cukrzycy, przewlekłej choroby nerek, rodzinnej hipercholesterolemii ani choroby układu krążenia

Częstotliwość: raz na 5 lat

Skierowanie: nie jest wymagane

W ramach programu lekarz lub pielęgniarka POZ przeprowadza wywiad, dokonuje pomiaru ciśnienia tętniczego, określa BMI oraz kieruje na badania krwi: cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy i glukozę. Na podstawie zebranych danych oceniane jest indywidualne ryzyko sercowo-naczyniowe, a pacjent otrzymuje stosowne zalecenia lub skierowanie na dalszą diagnostykę.

Profilaktyka raka piersi - mammografia

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce. Regularne badania mammograficzne pozwalają wykryć zmiany nawet wtedy, gdy są jeszcze bardzo małe i nie dają żadnych objawów klinicznych, co zasadniczo zwiększa szanse powodzenia leczenia.

Dla kogo: kobiety w wieku 45-74 lata, które nie miały mammografii w ciągu ostatnich 2 lat (lub które zakończyły leczenie raka piersi i 5-letni okres monitorowania - wtedy badanie zalecane co 12 miesięcy)

Skierowanie: nie jest wymagane

Gdzie: poradnie stacjonarne realizujące program lub mammobus – mobilna pracownia mammograficzna dojeżdżająca do różnych miejscowości

Wynik prawidłowy skutkuje zaproszeniem na kolejne badanie za 2 lata. W przypadku nieprawidłowości pacjentka jest kierowana na dalszą diagnostykę specjalistyczną.

Profilaktyka raka szyjki macicy - cytologia i test HPV HR

Rak szyjki macicy jest w ponad 99% przypadków wyleczalny, gdy zostanie wykryty we wczesnym stadium. Program profilaktyki obejmuje dwa schematy badań przesiewowych dostępne dla kobiet w wieku 25-64 lata.

Dla kogo: kobiety w wieku 25-64 lata

Skierowanie: nie jest wymagane

Gdzie: poradnie ginekologiczno-położnicze z umową NFZ oraz wybrane przychodnie POZ ze świadczeniami położnej POZ

Nowy schemat (od 2024 r.) polega na wykonaniu testu HPV HR z genotypowaniem - molekularnego badania wykrywającego DNA/RNA wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) o wysokim ryzyku onkogennym. Badanie wykonywane jest co 5 lat. Jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tego samego materiału wykonuje się cytologię płynną (LBC) - bez potrzeby ponownego pobrania wymazu.

Tradycyjny schemat (klasyczna cytologia, co 3 lata) obowiązuje do czerwca 2026 roku. Z nowego schematu można skorzystać, jeśli od ostatniej cytologii minęły co najmniej 3 lata. Częstotliwość kolejnych badań jest ustalana indywidualnie - co 12 miesięcy, co 36 miesięcy lub co 5 lat - w zależności od wyników i zaleceń lekarza.

Program badań przesiewowych raka jelita grubego - kolonoskopia

Rak jelita grubego jest drugim - po raku płuca - najczęstszym nowotworem w Polsce, na który rocznie zapada około 18 tysięcy osób. Choroba może przez wiele lat nie dawać żadnych objawów, dlatego badania przesiewowe mają szczególne znaczenie.

Dla kogo: osoby w wieku 50-65 lat, które nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat i nie mają objawów sugerujących nowotwór; osoby w wieku 40-49 lat z krewnym pierwszego stopnia z rozpoznanym nowotworem jelita grubego

Skierowanie: nie jest wymagane

W ramach kolonoskopii przesiewowej możliwe jest pobranie wycinków z nacieku nowotworowego lub zmian podejrzanych, usunięcie polipów do 15 mm oraz badanie histopatologiczne wszystkich usuniętych tkanek. Placówki realizujące program można znaleźć na stronie gsl.nfz.gov.pl 

Program profilaktyki chorób odtytoniowych (w tym POChP)

Szacuje się, że ponad 9 milionów dorosłych Polaków pali papierosy. Palenie tytoniu jest głównym czynnikiem ryzyka przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), nowotworów płuc, krtani i innych narządów oraz chorób sercowo-naczyniowych.

Dla kogo: etap podstawowy: osoby powyżej 18. roku życia palące tytoń; osoby w wieku 40-65 lat bez wcześniej rozpoznanej POChP, przewlekłego zapalenia oskrzeli ani rozedmy; etap specjalistyczny: osoby uzależnione od tytoniu skierowane z etapu podstawowego lub z oddziału szpitalnego

Skierowanie: nie jest wymagane

Gdzie: wybrane placówki POZ z umową NFZ

Etap podstawowy obejmuje wywiad dotyczący palenia i stanu zdrowia, pomiary antropometryczne i badania fizykalne. Palacze w wieku 40-65 lat przechodzą badanie spirometryczne. W zależności od wyników lekarz informuje o skutkach palenia, kieruje na terapię grupową dla osób chcących rzucić nałóg lub na dalszą diagnostykę.

Program profilaktyki gruźlicy

Gruźlica jest chorobą zakaźną, która bywa wykrywana przypadkowo. Program skierowany jest do osób z grup podwyższonego ryzyka i realizowany przez pielęgniarki POZ w każdej placówce podstawowej opieki zdrowotnej.

Dla kogo: osoby powyżej 18. roku życia bez wcześniej rozpoznanej gruźlicy, w szczególności te, które miały bezpośredni kontakt z chorymi na gruźlicę oraz osoby z trudnymi warunkami życiowymi: bezdomne, długotrwale bezrobotne, z problemem alkoholowym lub narkomanią, długotrwale chore, niepełnosprawne

Skierowanie: nie jest wymagane

Gdzie: każda przychodnia POZ - realizacja przez pielęgniarkę POZ

Pielęgniarka przeprowadza wywiad zdrowotny, wypełnia ankietę ryzyka i prowadzi edukację zdrowotną. Przy wyniku ankiety wskazującym podwyższone ryzyko zachorowania (10-24 punkty) informacja przekazywana jest lekarzowi POZ, a pacjent kierowany na dalszą ocenę stanu zdrowia. Kolejne badanie ankietowe można przeprowadzić po 24 miesiącach.

Program badań prenatalnych

Program umożliwia wczesne określenie ryzyka wad wrodzonych płodu oraz podjęcie ewentualnego leczenia jeszcze w czasie trwania ciąży.

Dla kogo: wszystkie kobiety w ciąży, niezależnie od wieku

Skierowanie: wymagane od lekarza prowadzącego ciążę

Gdzie: poradnie posiadające umowę z NFZ w zakresie Programu badań prenatalnych.

Program obejmuje nieinwazyjne badania biochemiczne (PAPP-A, free-β-hCG, AFP, Estriol) oraz USG płodu między 11. a 14. tygodniem ciąży i między 18. a 22. tygodniem ciąży. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie porady genetycznej i inwazyjnych badań genetycznych (amniopunkcja, biopsja trofoblastu, kordocenteza) po wcześniejszym spełnieniu kryteriów kwalifikacyjnych.

Jak pacjent może skorzystać z programów – informacje praktyczne

Znaczna część wymienionych programów jest realizowana bezpośrednio w przychodniach POZ lub dostępna bez skierowania w placówkach współpracujących z NFZ. Pacjent może zgłosić się do swojej przychodni i zapytać o dostępność konkretnych programów lub sprawdzić wykaz realizatorów na stronie:

gsl.nfz.gov.pl/GSL/GSL/ProgramyProfilaktyczne

Część programów – w tym 201EMoje Zdrowie201D – można zainicjować online poprzez Internetowe Konto Pacjenta (IKP) lub aplikację mojeIKP, wypełniając odpowiednią ankietę. Przychodnia POZ jest zobowiązana do wystawienia skierowania na badania laboratoryjne w ramach programu 201EMoje Zdrowie201D w ciągu 30 dni od złożenia ankiety.

Dodatkowe informacje, w tym terminy przyjazdów mammobusu, są publikowane na stronie nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne

Źródło: nfz.gov.pl, pacjent.gov.pl